Zapis bankowy, formalnie dyspozycja wkładem na wypadek śmierci, to polecenie złożone bankowi za życia posiadacza rachunku. Dzięki niemu wskazane osoby z najbliższej rodziny mogą otrzymać określoną kwotę bez czekania na zakończenie postępowania spadkowego. Środki wypłacone na tej podstawie nie wchodzą do masy spadkowej, ale obowiązuje limit zależny od danych GUS.
Czym jest zapis bankowy?
Instytucję tę reguluje Prawo bankowe, przede wszystkim art. 56. Posiadacz rachunku może polecić bankowi, aby po jego śmierci wypłacił określoną kwotę wskazanym bliskim. Wypłata następuje bezpośrednio z banku, a beneficjent nie musi przedstawiać postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku ani aktu poświadczenia dziedziczenia.
To rozwiązanie działa jak prawny skrót. Dyspozycja wywołuje skutki dopiero po śmierci posiadacza rachunku, a za jego życia nie odbiera mu prawa do korzystania z pieniędzy. Nie jest też testamentem ani zapisem windykacyjnym. Środki wypłacone na jej podstawie pozostają poza spadkiem i nie są przedmiotem działu spadku.
Kto może być beneficjentem?
Ustawa ogranicza krąg osób, które można wskazać w dyspozycji. Beneficjentem może być:
- małżonek posiadacza rachunku
- zstępny, czyli dziecko, wnuk lub dalszy potomek
- wstępny, czyli rodzic, dziadek lub dalszy przodek
- rodzeństwo
Partner bez ślubu, znajomy, organizacja czy spółka nie mogą otrzymać pieniędzy na podstawie zapisu bankowego. Przy ocenie uprawnienia znaczenie ma sytuacja istniejąca w chwili śmierci posiadacza. Przykładowo osoba wskazana wcześniej jako partner może być beneficjentem, jeśli przed śmiercią doszło do zawarcia małżeństwa. Rozwód lub separacja mogą natomiast spowodować utratę uprawnienia wynikającego z samego statusu małżonka.
Dyspozycja może obejmować rachunek oszczędnościowy, rachunek oszczędnościowo-rozliczeniowy albo terminową lokatę oszczędnościową. Nie dotyczy rachunku wspólnego, w tym konta prowadzonego wspólnie przez małżonków. Poza zakresem pozostają także rachunki firmowe. Warto wskazać beneficjentów możliwie dokładnie, podając imię, nazwisko i – jeśli bank tego wymaga – numer PESEL.
Jak ustanowić dyspozycję na wypadek śmierci?
Dyspozycję można złożyć w dowolnym momencie za życia, o ile rachunek należy do osoby fizycznej. W praktyce procedura wygląda następująco:
- Skontaktuj się z bankiem prowadzącym rachunek, odwiedzając placówkę albo korzystając z bankowości elektronicznej, jeśli bank udostępnia taką funkcję.
- Wypełnij formularz dyspozycji i wskaż jednego lub kilku beneficjentów.
- Określ kwotę dla każdej osoby albo proporcje, w jakich mają zostać wypłacone środki.
- Podpisz dyspozycję lub zatwierdź ją elektronicznie i zachowaj potwierdzenie przyjęcia przez bank.
W oddziale zwykle potrzebny jest dokument tożsamości oraz dane osób wskazywanych jako beneficjenci. Niektóre banki pozwalają złożyć dyspozycję w aplikacji lub serwisie internetowym, ale sposób obsługi zależy od konkretnej instytucji. Bank może pobierać opłatę zgodną z tabelą opłat.
Limity i najważniejsze ograniczenia
Łączna suma wypłat z tytułu wszystkich dyspozycji jednego posiadacza nie może przekroczyć dwudziestokrotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku, ogłaszanego przez Prezesa GUS za ostatni miesiąc poprzedzający śmierć posiadacza. Jest to więc zmienna kwota, a nie stały limit ustalany w dniu złożenia dyspozycji.
Limit obejmuje wszystkie dyspozycje i rachunki objęte regulacją. Jeżeli suma wskazanych kwot przekracza dopuszczalny poziom, pierwszeństwo ma dyspozycja złożona później. Gdy jedna dyspozycja obejmuje kilka osób, ich roszczenia mogą zostać proporcjonalnie zmniejszone. Wypłata nie może też przewyższać środków faktycznie znajdujących się na rachunku w chwili śmierci.
Poniższe zestawienie pokazuje podstawową różnicę między zapisem bankowym a przekazaniem pieniędzy w drodze dziedziczenia:
| Cecha | Zapis bankowy | Dziedziczenie testamentowe lub ustawowe |
|---|---|---|
| Szybkość wypłaty | Wypłata po potwierdzeniu śmierci i uprawnienia beneficjenta, bez oczekiwania na zakończenie sprawy spadkowej | Zwykle konieczne jest potwierdzenie praw do spadku |
| Udział sądu lub notariusza | Nie jest potrzebny do samej wypłaty beneficjentowi | Może być potrzebny sądowy lub notarialny dokument potwierdzający dziedziczenie |
| Masa spadkowa | Wypłacone środki nie wchodzą do spadku | Środki pozostają elementem majątku spadkowego |
| Podatek | Może powstać obowiązek zgłoszenia nabycia na formularzu SD-Z2 | Obowiązują zasady podatku od spadków i darowizn |
| Limit | Obowiązuje zmienna kwota równa 20-krotności wskaźnika GUS | Nie ma tego limitu, ale zakres zależy od majątku objętego spadkiem |
O czym pamiętać po ustanowieniu zapisu?
Posiadacz rachunku może w każdej chwili zmienić dyspozycję albo ją odwołać. Może dopisać beneficjenta, zmienić kwoty lub złożyć nowe oświadczenie. Skutek może mieć także zamknięcie rachunku albo przekształcenie go w rachunek wspólny. Warto aktualizować dyspozycję po zmianach rodzinnych, takich jak małżeństwo, rozwód lub śmierć wskazanej osoby.
Otrzymanie pieniędzy podlega podatkowi od spadków i darowizn. Najbliżsi beneficjenci mogą skorzystać z całkowitego zwolnienia, ale co do zasady muszą zgłosić nabycie do właściwego urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy. Bank nie wykonuje tego obowiązku za beneficjenta.
Od zapisu bankowego trzeba odróżnić zwrot kosztów pogrzebu. Bank może wypłacić osobie, która poniosła te koszty, kwotę potwierdzoną rachunkami. Nie jest to jednak realizacja dyspozycji na wypadek śmierci i z takiej wypłaty może skorzystać także osoba spoza kręgu beneficjentów.
Zapis bankowy sprawdza się jako szybki sposób przekazania ograniczonej kwoty najbliższej rodzinie. Nie obejmuje kont wspólnych ani osób spoza ustawowego kręgu, dlatego przy jego ustanawianiu trzeba sprawdzić rodzaj rachunku, dane beneficjentów i aktualny limit ogłaszany na podstawie danych GUS.
Artykuł nie stanowi porady inwestycyjnej lub finansowej.
